بادو خاک وآب و اتش بنده اند با من و تو مرده با حق زنده اند

معماری در این دوران

شاهزادگان تیموری در خراسان در دربارهای کوچک خود هنرمندان و ادیبان و دانشمندان را گرد آورده بودند که در میان ایشان نقاشان و اختر شناسان و خطاطان نامور اکثریت داشتند.ترکمانان قره قویونلو هم که بر آذربایجان و باختر و مرکز کشور حکمرانی می کردند ، هنر دوست بودند و بویژه جهانشاه و دخترش را می توان از پشتیبانان هنر و معماری به شمار آورد. این پدر و دختر در اصفهان و کاشان و تبریز آبادی بسیاری ساختند و معمارانی که در خدمت ایشان بودند، شیوه ساده و آرامی را که از روزگاران ساسانیان در شهر های جنوبی مثل یزد و شیراز و اصفهان و کرمان هنوز رواج داشت بکار گرفتند و بویژه در گنبد سازی با بهره گیری از « کاربندی » و « ترک بندی » و « یزد بندی » و با استفاده از قوسهای خوش اندام کم ارتفاع ( خیز ) و زیبا شیوه اصفهانی را پایه گذاری کردند و بدین ترتیب مقدمات کار برای زمان صفویان آماده گشت و در زمان « شاه عباس » بعلت پدید آمدن قدرت مرکزی دوباره بناهای بسیاری سر به فلک کشیدند و هنر هنرمندان را مجسم ساختند. همانطور که اشاره شد چون صفویان به کمک وحدتی مذهبی توانستند نضج بگیرند از اینرو طبیعی است که در این زمان مساجد و کاخهای با شکوه در کنار هم دیده شوند. یکی از محققین باستانشناسی می گوید: زیبایی و شکوه کاخهای صفوی تنها در صنعت معماری و یا در تزئینات ماهرانه آنها نیست ، بلکه باید حسن انتخاب مکان و نقشه های ساختمانی و به طور کلی طرز اداره آنها را نیز مورد دقت و توجه قرار داد. بهترین گواه بر این ادعا میدان نقش جهان اصفهان است. این میدان در زمان شاه عباس اول و سال 1021 هجری احداث شده است. این میدان به شکل مستطیل است و طول آن حدود 500 متر و عرضش حدود 160 متر می باشد و در چهار طرف آن نزدیک به دویست عدد حجره ( غرفه به شکل طاق نما ) تحتانی و فوقانی ساخته شده است که همگی از گچ سفید و با شمشه کش هایی از لاجورد که بر خطوط کاربندی زیر این حجره ها نقش شده است میباشد. ( این تزئین همان تزئین تالار تیموری است )

میدان نقش جهان اصفهان که بنا بر ادعای جهانگردان خارجی که در زمان صفویه به ایران سفر کرده اند، بزرگترین و زیباترین میدانی است که در تمام دنیا وجود داشته است. این مجموعه ارزنده ترین نمونه شهرسازی دوره صفویه در ایران است.

در زمان صفویه از این میدان جهت برگذاری مراسم عمومی و جشن ها و بازی های مختلف ( چوگان، تیر اندازی، .... ) استفاده می شده است و در واقع نقطه عطف شهر اصفهان محسوب می شده است. هنگام برگذاری مراسم مختلف، پادشاه در عمارت عالیقاپو به تماشا می نشسته است. در حال حاضر در شمال و جنوب میدان دروازه های بازی چوگان دوره صفوی باقی است. سه ساختمان بسیار مهم در اطراف میدان نقش جهان قرار دارند، یکی مسجد امام یا مسجد شاه سابق که در جبهه جنوبی واقع شده است، یکی مسجد شیخ لطف الله که در جبهه شرقی قرار دارد و یکی هم عمارت عالی قاپو که در جبهه غربی میدان قرار گرفته است. در جبهه شمال میدان نیز سر در قیصریه ( بازار ) قرار گرفته است باید توجه داشت که نه تنها عالیقاپو بلکه تقریبا" می توان گفت اکثر کاخهای صفوی روی به سمت شرق دارند و ایوان ستوندار و سقف چوبی آن ها نمودار علاقه آن ها به معماری شمال ایران میباشد. یکی از ویژگی های معماری صفویه استفاده از کاشی معرق به عنوان اصلی ترین نوع نماسازی ساختمان ( بخصوص در شهر اصفهان ) است. بالاترین کیفیت معرق کاری در این دوره ملاحظه می شود همچنین است سایر تزئینات معماری مثل کاربندی و مقرنس.

در شکل  گنبد مسجد شیخ لطف الله و در شکل دیگری کاشیکاری داخلی شبستان این مسجد نشان داده شده است.

گنبد مسجد شیخ لطف الله

کاشیکاری داخلی شبستان مسجد شیخ لطف الله

 بدون شک خوش ترکیب ترین گنبد معماری جهان اسلام ( چه تناسب خود گنبد و چه مناسبت بی نظیری که با مسجد دارد ) گنبد مسجد شیخ لطف الله است که با بهترین نوع کاشیکاری معرق تزئین شده است بر روی زمینه نخودی. کتیبه های خطی این مسجد به خط علیرضا عباسی معروف ترین خوش نویس عهد صفویه است. وجه تسمیه این مسجد به مناسبت نام امام جماعت آن « شیخ لطف الله » می باشد. مسجد امام خمینی در جبهه جنوب این میدان است. میدان نقش جهان برمبنای محور شمال و جنوب ساخته شده است، یعنی محور طولی این میدان منطبق است با محور شمال و جنوب و چون مساجد باید بر محور قبله ساخته شوند در نتیجه مسجد امام نسبت به میدان نقش جهان گردشی دارد تا ساختمان مسجد بر محور قبله که با محور شمال و جنوب اختلاف زاویه دارد منطبق گردد.

مسجد امام اصفهان

پلان مسجد امام اصفهان

ساختمان عالی قاپو در مغرب میدان نقش جهان واقع است.

ساختمان عالی قاپو

 

عالی قاپو ساختمانی است شش طبقه که در هر طبقه تزئینات گچبری و نقاشی دارد. ارتفاع این ساختمان از روی زمین 48 متر است، ایوان رفیع آن دارای 18 ستون چوبی است که بر فراز هر ستون سرستون مقرنس چوبی بچشم می خورد.

ساختمان چهلستون از ابنیه معروف دوره صفویه اصفهان است.

ساختمان چهلستون

 این ساختمان نیز به شیوه کاخ های صفویه دارای 18 ستون چوبی بلند است که تصویر آن ها در استخر بزرگ جلوی ایوان منعکس می شود و جمعا" 36 ستون دیده می شود و بهمین دلیل چهل ستون نامیده می شود. استفاده از نقاشی و مجسمه سازی در دوران بعد از اسلام در معماری بچشم نمی خورد ( بدلیل منع شرعی ) مگر در دوره صفویه. تا قبل از دوره صفویه استفاده از ستون جهت نگهداری وزن سقف در معماری بعد از اسلام بچشم نمی خورد. البته در قبل از اسلام و عهد هخامنشیان این حالت وجود داشته است منتهی در آن دوران این ستون ها سنگی بوده اند ولی داخل سقف ها تیرهای چوبی بکار رفته است. از این لحاظ معماری صفویه را می توان مشابه معماری هخامنشیان دانست که جهت القاء عظمت از ستون های بلند چوبی استفاده می کرده اند.

قبل از ادامه بحث شیوه اصفهانی و معرفی ابنیه مهم این دوره توضیحاتی در مورد قوس جناغی داده میشود.بکاربردن قوس در معماری ایران از عهد اشکانیان تا پایان قاجاریان همواره بچشم خورده است و به این دلیل شاید مهمترین عامل و عنصر معماری سنتی ایران قوس باشد. قوس های جناغی بطور کلی در معماری بعد از اسلام بکار رفته اند. قوس پنج و هفت (بخصوص نوع تند آن ) شاید گل سرسبد قوس های جناغی معماری اسلامی ایران باشد که در دوره صفویه و شیوه معماری اصفهانی در اکثریت قریب به اتفاق ابنیه مهم و بزرگ مورد استفاده قرار گرفته است. تناسبات زیبای این قوس ( تحدب خود قوس و نسبت خیز قوس به دهانه آن ) واقعا" چشم نواز و حیرت آور است. بدیهی است که از لحاظ مقاومت قوس تند از قوس کند مشابه خود برتر است. بنابراین در مواقعی که مسئله تحمل نیرو و بار مطرح بوده است از قوس های کند استفاده می کرده اند و در همان ساختمان قوس های کند بیشتر در جاهایی بکار می رفته اند که چندان نیرویی بر آن ها وارد نمی شده است. در زبان پارسی قدیم به قوس « چفد » نیز گفته اند.انواع قوس های جناغی عبارتند از: قوس سه بخش کند و تند ( یا سه بخشی )، قوس شاخ بزی، قوس شبدری تند و کند، قوس پنج و هفت کند با سه مرکز و سه قوس، قوس سبدی دسته بندی و قوس کلیل که دونوع آخر یعنی قوس کلیل و دسته بندی از لحاظ تحمل بار خیلی ضعیف هستند و بیشتر جنبه تزئینی دارند.

گنبد

اگر بخواهیم بطور هندسی گنبد را تعریف کنیم باید بگو ئیم که گنبد از دوران یک قوس حول محور عمودی آن حاصل می شود، البته هر قوس قابل تبدیل به گنبد نیست، مثلا" قوس کلیل یا سبدی. ولی قوس های جناغی بخصوص اگر خیز نسبتا" زیادی هم داشته باشند خیلی برای ساخت گنبد مناسب می باشند یعنی انواع قوس های تند مثل شبدری تند پنج و هفت تند و ....

گنبد دو پوش و انواع آن:

گنبد دوپوش همانطور که از اسم آن معلوم است از دو پوشش و لایه تشکیل شده است،  یکی پوشش خارجی و یکی پوشش داخلی. گنبد دو پوش یا دو پوسته بر دو نوع است: گنبد دو پوش گسسته که در این حالت دو پوسته از هم فاصله دارند و دورند، گنبد دوپوش پیوسته که در این حالت دو پوسته بیرونی و درونی تقریبا" به هم چسبیده اند و فاصله اندکی دارند.

گنبد دوپوش در دوره سلجوقیان ابداع شد و هرچه جلوتر رفت کامل تر شد. یکی از خواص گنبد دو پوش این است که بدلیل وجود فاصله ای بین دو پوسته و وجود هوا فضای داخلی و زیر گنبد در مقابل سرما و گرما ایزوله می شود. خاصیت دیگر این است که این سیستم امکان تنظیم ارتفاع فضای زیر گنبد را بوجود می آورد. در مسجد امام اصفهان فاصله بین دو پوسته خارجی و داخلی 14 متر است. یعنی ساختمان از بیرون 14 متر بلندتر از آنچه که از داخل حس می شود دیده می شود. بدین ترتیب ضمن اینکه ارتفاع ساختمان در داخل آن طبیعی و منطقی است، از بیرون ساختمان هرچه با عظمت تر و پر ابهت تر بنظر می رسد. خاصیت دیگر این نوع گنبدها این است که تزئینات متصل به پوسته درونی بادوام تر و محکم تر باقی می مانند، چون مستقیما" با شرایط جوی بیرون در تماس نیستندو ...

باز می گردیم به شیوه معماری اصفهانی.

 در این شیوه از گنبدهای دوپوش پیوسته و گسسته که غالبا" پوسته خارجی آن ها بصورت جناغی و از تناسب زیبایی برخوردارند، استفاده می شده است. همچنین انواع پوشش ها، مثل « طاق و تویزه » و « چهاربخش » و تزئیناتی مثل کاربندی و یزدی بندی و مقرنس و معرق با بهترین کیفیت ممکن ( بیشتر منظور دوره صفویه است ) استفاده می شده است. برای نماسازی از رگ چین آجرساده و خفته راسته و کله راسته و بادبزنی و گره سازی آجری و  کاشی معرق و معقلی و کاشی خشتی ( بصورت مربع ، بیشتر در دوره قاجاریه ) و هفت رنگ بهره برداری می نموده اند. آثار مهم این دوره عبارتند از:

 میدان نقش جهان،

 مسجد امام،

 مسجد شیخ لطف الله،

 عالی قاپو،

 پل خواجو،

 سی و سه پل،

 چهل ستون،

 کاخ هشت بهشت،

 خیابان چهارباغ،

 مدرسه مادرشاه،

 چهار باغ،

 تالار اشرف در اصفهان ،

 مسجد آقا و تیمچه امین الدوله در کاشان،

بازار و میدان، سرای، گرمابه و آب انبار گنج علی خان در یزد

و ... البته باغ فین در کاشان نیز از ابنیه مهم شیوه اصفهانی است.

 در مورد مسجد جامع اصفهان در شیوه رازی توضیحاتی نسبتا" مفصل آمده است. این مسجد معرف شیوه های مختلف هنری و معماری ده قرن تاریخ آثار اسلامی ایران است و بهمین دلیل اهمیت زیادی دارد. شباهت شبستان قدیمی مسجد جامع اصفهان به شبستان مسجد تاریخانه دامغان ( شیوه خراسانی ) انکارناپذیر است و تنها تفاوت روی ارتفاع این دو شبستان است که در مسجد جامع اصفهان بیشتر است و همچنین قوس ها در این شبستان بیشتر نوک تیز هستند تا تاریخانه دامغان.گنبد و گلدسته صفه صاحب مسجد جامع اصفهان مربوط به قرن 6 هجری است.

سی و سه پل و پل خواجوی اصفهان هر دو متعلق به عهد صفویه است. پل الله وردیخان که همان سی و سه پل می باشد 300 متر طول و 14 متر عرض دارد و بدست « الله وردیخان » سردار شاه عباس اول به اتمام رسیده است ( 1011 ) و پل خواجو در زمان شاه عباس دوم ( 1060 ) احداث شده است و 132 متر طول و 12 متر عرض دارد و پلی است بسیار زیبا و ارزنده.

مسجد و مدرسه آقا در کاشان به شیوه اصفهانی ساخته شده است. حیاط گود این مسجد، باعث می شود که حیاط بیشتر سایه بگیرد و در نتیجه ساختمان خنک تر باشد. همچنین گود کردن حیاط بدلیل دسترسی به آب های تحت الارضی است که در کاشان در سطح نزدیک به زمین درجریان اند. این خصوصیت یعنی گود بودن حیاط ( به اندازه یک طبقه از ساختمان ) در بیشتر ساختمان های شهر کاشان ملاحظه می گردد.

+ نوشته شده در  سه شنبه 23 آذر1389ساعت 10:7 PM  توسط سارا | 
 
صفحه نخست
پست الکترونیک
آرشیو وبلاگ
عناوین مطالب وبلاگ
درباره وبلاگ
آن گاه که قطره اي عشق بر توده اي از خاک افتاد و دست هايي مهربان آن را ورز داد...تا آن قطره اشک عشق در تمام جان نفوذ کرد..آنگاه انسان اشرف آفريده ها به وجود آمد و پا بر خاک گذاشت..قدم زد و به اسمان نگريست.به خط آسمان که در آن زمين و آسمان به هم چون دو کبوتر عاشق پيوند خورده بودند خيره شد...انسان احساس کمبود کرد..احساس يک کار ناتمام..انسان مشتي خاک را با عشق ورز داد..و آسمان نيز به نشانه تاييد و خشنودي باريدن گرفت...خاک از شدت تشنگي بر لبانش ترک افتاده بود..باران تمام شد...و آفتاب با لطفي مادرانه خاکي که انسان با عشق ورز داده بود را نوازش کرد...و آنگاه خشت را آفريد..آري! انسان خلق کرده بود...انسان معماري کرده بود...


معماري تجسم قالبهاي درون بعد ذهن آدمي است به واسطه بعد بخشيدن به فضاي بي انتهاي هستي ،..


معماري حد آسمان وزمين است،حد درون و بيرون، كوچك و بزرگ ، محدود و نامحدود و ...
معماري هنر معني بخشيدن هاست،..


معماري آن كنايه مليحي است كه تجربه سكونت را بر گردش ميتند و خلاصه ...
" معماري واقعيتي است از جنس زندگي"


معمار آرزوها ; زمان است

پیوندهای روزانه
معماری غیر خطی
معماری مدرنیسم
معماری تک و اکوتک
معماری دیکانستراکشن2
معماری دیکانستراکشن1
معماری دینامیک
معماری شیکاگو
معماری باهاس
معماری فتوریسم
معماری سیال
آرشیو پیوندهای روزانه
نوشته های پیشین
اردیبهشت 1390
فروردین 1390
اسفند 1389
بهمن 1389
دی 1389
آذر 1389
آبان 1389
مهر 1389
شهریور 1389
مرداد 1389
تیر 1389
خرداد 1389
اردیبهشت 1389
فروردین 1389
اسفند 1388
بهمن 1388
پیوندها
معماری پیش به سعود یا روبه سقوط...گلناز
حکمت ومعماری...شهلا
معماری وسینما...حامد
زیباشناسی...مهسا
بهشت زیبای من...مهدی
پیام چین...احسان
خبر داغ...احسان
باغ نگاه تو...فهیمه
بازتاب معماری در فرهنگ و خوی ایرانی ...مریم
 

 RSS

POWERED BY
BLOGFA.COM